Chủ nghĩa dân túy (populism) là từ khóa chính trị thời thượng hiện nay—với các nhà bình luận, lý thuyết gia chính trị và chính trị gia đều tranh luận về ý nghĩa của nó và giá trị của sự trỗi dậy rõ ràng của nó trong những năm gần đây. Từ cuộc bầu cử của Donald Trump ở Mỹ (Guardian), và sự trỗi dậy của Marine Le Pen ở Pháp (Guardian), cho đến các đảng cánh tả chống thắt lưng buộc bụng Syriza ở Hy Lạp (New Statesman), và Podemos ở Tây Ban Nha (BBC News), có vẻ như chính trị dân túy đã tự tạo cho mình một chỗ đứng trong bối cảnh chính trị. Tuy nhiên, một số người lo ngại rằng sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy cánh hữu nói riêng là [mối đe doạ] nguy hiểm cho nền dân chủ và các giá trị tự do, thậm chí còn cho rằng nó gợi nhớ đến sự xuất hiện của chủ nghĩa phát xít vào những năm 1930 và 1940 (Guardian).
Nhưng liệu có rõ ràng như vậy không—chúng ta nên nhìn nhận chủ nghĩa dân túy với sự lạc quan hay lo sợ? Đối với những người ủng hộ, chủ nghĩa dân túy, dù là cánh tả hay cánh hữu, đều là nền dân chủ và chủ quyền nhân dân đang được thể hiện qua hành động, và thể hiện ý chí của người dân, có khả năng đóng vai trò là chất xúc tác cho những thay đổi chính trị sâu sắc và lâu dài, bằng cách phá vỡ sự đồng thuận và khơi dậy lại các cuộc tranh luận. Nó biểu thị sự tái tham gia của người dân vào chính trị và các ý tưởng chính trị, và cuối cùng đại diện cho “mong muốn dân chủ của công chúng” (Spiked).
Tuy nhiên, các nhà chỉ trích lại nhìn nhận chủ nghĩa dân túy theo hướng tiêu cực hơn, nhiều người cho rằng các phong trào dân túy chỉ là những chiếc bình rỗng để chứa đựng tất cả những lời chỉ trích gay gắt của công chúng về nhiều vấn đề. Một nhà bình luận kết luận rằng chủ nghĩa dân túy về cơ bản là “niềm tin rằng có những giải pháp dễ dàng cho những vấn đề khó khăn – (Niềm tin) rằng người ta có thể trốn tránh thực tại” (Atlantic). Vậy giữa những lập luận trái chiều, liệu chủ nghĩa dân túy có phải là điều chúng ta nên hoan nghênh vì nó nắm bắt được ý chí nguyên vẹn của người dân, bản chất của nền dân chủ? Hay chúng ta nên cảnh giác với nó như một hiện tượng gây chia rẽ và nguy hiểm, cố gắng cô đọng những vấn đề xã hội phức tạp thành những khẩu hiệu đơn giản, ít ứng dụng thực tiễn? Chủ nghĩa dân túy có tốt cho chính trị không?
Chủ nghĩa Dân tuý là gì?
Chủ nghĩa dân túy chính trị không phải là mới, và nó có thể bắt nguồn từ cuộc đấu tranh quyền lực giữa những người “populares” và những người “optimates” ở La Mã cổ đại (Encyclopaedia Brittanica). Theo Từ điển Oxford, một từ khó hiểu và thường bị sử dụng sai, chủ nghĩa dân túy biểu thị: “Tính chất thu hút hoặc hướng đến những người dân thường” (Từ điển Oxford). Và mở rộng định nghĩa này, nhà lý luận chính trị Cas Mudde cho rằng điều thống nhất tất cả các phong trào dân túy của cả cánh tả lẫn cánh hữu là: “Ở dạng ban đầu, chủ nghĩa dân túy là một hệ tư tưởng coi xã hội cuối cùng bị chia cắt thành hai nhóm đồng nhất và đối kháng nhau: “nhân dân trong sạch” (tinh tuý) và “giới tinh hoa hủ hoá”, và cho rằng chính trị nên là sự thể hiện ý chí chung của nhân dân” (Guardian). Theo cách này, các chính trị gia khác biệt như Rodrigo Duterte ở Philippines (BBC News), Evo Morales ở Bolivia (BBC News), Geert Wilders ở Hà Lan (Telegraph) và lãnh đạo Đảng Lao động Jeremy Corbyn ở Anh (Guardian) đều được coi là những người theo chủ nghĩa dân túy vào thời điểm này hay thời điểm khác.
Tuy nhiên, cuộc tranh luận hiện nay vẫn còn nhiều tranh cãi, khi những người ủng hộ nhấn mạnh rằng về nguyên tắc, việc tăng cường đại diện thông qua ý chí chung của người dân là một biện pháp dân chủ quan trọng để điều chỉnh diễn ngôn chính trị trì trệ, thường loại trừ một bộ phận lớn cử tri (The Conversation). Tuy nhiên, những người chỉ trích lại nghi ngờ về khẳng định ý chí chung này. Một số người cho rằng vì “những người theo chủ nghĩa dân túy được định nghĩa bởi tuyên bố rằng chỉ họ mới đại diện cho người dân, và tất cả những người khác đều bất hợp pháp”, điều này tạo ra một vấn đề cho diễn ngôn chính trị, và cảnh báo rằng “niềm tin của chủ nghĩa dân túy rằng người dân luôn đúng là tin xấu cho hai yếu tố của nền dân chủ tự do: quyền của các nhóm thiểu số và pháp trị” (Economist).
Quyền lực Nhân dân
Những người ủng hộ lập luận rằng việc tin tưởng vào các nhà dân chủ để tham gia vào những ý tưởng đầy thách thức về cách xã hội nên vận hành là một nguyên tắc cốt lõi của nền dân chủ, chứ không chỉ là chủ nghĩa dân túy. Tuy nhiên, một nhà bình luận lập luận: “Từ Plato trở đi, quan điểm xã hội và văn hóa của giới tinh hoa chính trị đã luôn nghi ngờ và thường thù địch với dư luận” (Spiked). Điều này có nghĩa là, xét cho cùng, “chủ nghĩa dân túy bị coi là nguy hiểm bởi vì dân chủ vốn nguy hiểm” (Guardian), với những người ủng hộ cho rằng “nhiều chính trị gia mơ về một nền dân chủ mà không có các nhà dân chủ”, và đặt câu hỏi “mục tiêu cuối cùng của chủ nghĩa chống dân túy ngày nay là gì—chủ nghĩa dân túy hay người dân?” (Newsweek). Tương tự, nhà lý luận chính trị Chantal Mouffe lập luận rằng “chủ nghĩa dân túy đại diện cho một khía cạnh quan trọng trong nền dân chủ” (The Conversation), nâng cao tính đa nguyên của lĩnh vực chính trị, do đó trao quyền cho cử tri và cho phép quan điểm của họ được đại diện một cách chân thực (The Conversation). Theo nghĩa này, chủ nghĩa dân túy không cần phải được coi là một thuật ngữ miệt thị, “chỉ liên quan đến cánh hữu cấp tiến, dẫn đến sự nhầm lẫn không chính xác giữa chủ nghĩa dân túy và chủ nghĩa bài ngoại” (Guardian).
Thay vào đó, nên hiểu là sự bác bỏ một giới tinh hoa chính trị cầm quyền xa cách, kỹ trị[1] và ngày càng trở nên lạc hậu, những người có quan điểm không còn được đại đa số người dân đồng tình (Ref: spiked). Tuy nhiên, bất chấp điều này, những người ủng hộ nhận định rằng: “Chủ nghĩa dân túy… đã được định nghĩa lại là bệnh lý của quần chúng đầu óc đơn giản” (Rspiked), cho phép các chính trị gia chính thống bác bỏ ý chí của người dân là lạc hậu, thô sơ và có vấn đề. Đây là một sai lầm, bởi vì họ cho rằng chính trị dân túy có khả năng thay đổi động lực của các cuộc tranh luận chính trị theo những cách triệt để, đưa ra ánh sáng “những vấn đề mà phần lớn dân chúng quan tâm, nhưng giới tinh hoa chính trị muốn tránh thảo luận” (Guardian).
Những ví dụ gần đây nhất là cuộc bỏ phiếu Brexit năm ngoái[2] ở Anh, cũng như Podemos ở Tây Ban Nha và Syriza ở Hy Lạp – cả hai đều là phong trào chống chính sách thắt lưng buộc bụng nổi lên từ cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, đã tìm cách thay đổi các điều khoản của cuộc tranh luận và đã làm như vậy bằng cách thách thức “quyền bá chủ tân tự do thông qua chính trị nghị viện” (The Conversation). Chính phẩm chất gây rối loạn này, mà những người ủng hộ cho rằng kích thích diễn ngôn và thách thức các quan điểm chính thống của giới tinh hoa, và có thể giúp “tạo điều kiện cho việc chính trị hóa lại đời sống công cộng, khôi phục văn hóa tham gia chính trị và tranh luận dân chủ”. (spiked).
Liệu nhân dân có luôn luôn đúng không?
“Phương thức hoạt động đặc thù của chủ nghĩa dân túy không phải là lý luận mà là gào thét,” cựu Thủ tướng Anh Tony Blair tuyên bố như vậy (New York Times). Điều này phản ánh rộng rãi những lo ngại mà những người phản đối chủ nghĩa dân túy nêu ra, với hầu hết cho rằng dưới mọi hình thức, nó gây chia rẽ xã hội và tạo ra vấn đề cho nền dân chủ. Một số người, chẳng hạn như triết gia Julian Baggini, đặt câu hỏi về quan điểm cho rằng “ý chí của người dân là… rõ ràng, chính đáng và đồng nhất”, và lập luận rằng hậu quả của giả định này là những người theo chủ nghĩa dân túy cuối cùng sẽ “phớt lờ hoặc phủ nhận sự thật rằng có những lợi ích khác nhau, cạnh tranh lẫn nhau trong xã hội, chứ không chỉ là lợi ích của đa số” (Guardian). Vấn đề, Baggini khẳng định, là dân chủ không chỉ đơn giản là tin tưởng vào ý chí của người dân như những người ủng hộ chủ nghĩa dân túy vẫn nói. Điều này cũng dựa trên việc người dân tin tưởng vào các quan chức được bầu và các thể chế của họ, nhưng ông lưu ý rằng hệ tư tưởng vốn có trong các phong trào dân túy nhìn nhận các chính trị gia và thể chế bằng sự nghi ngờ, thậm chí là thù địch — do đó làm giảm giá trị nền dân chủ qua đại biểu (representative democrcacy) chứ không phải nâng cao nó (Guardian).
Ngoài ra, một lời chỉ trích phổ biến là: “Những người theo chủ nghĩa dân túy là những kẻ gây chia rẽ, chứ không phải là những người đoàn kết” (Atlantic), và những nhân vật gây tranh cãi như lãnh đạo Mặt trận Quốc gia Marine Le Pen (Guardian), Tổng thống Mỹ Donald Trump (Guardian) và Tổng thống Hungary Viktor Orban (BBC News), được dùng làm ví dụ cho thấy chủ nghĩa dân túy cánh hữu có thể gây chia rẽ và gây nhiều vấn đề như thế nào. Một số nơi cũng cho rằng các nhà lãnh đạo dân túy thường thiếu tự do, và cuối cùng định nghĩa “nhân dân” theo cách tìm cách loại trừ các nhóm dựa trên sắc tộc, quốc tịch hoặc tôn giáo (Guardian). Tuy nhiên, họ cũng chỉ trích gay gắt các phong trào dân túy xã hội chủ nghĩa như đã thấy ở Venezuela dưới thời cố Tổng thống Hugo Chavez (New York Times) chẳng hạn, và xem xét những khó khăn mà đảng Syriza của Hy Lạp đang gặp phải khi thực hiện chương trình dân túy của riêng họ trong chính phủ (Atlantic), như bằng chứng cho thấy sự rỗng tuếch của chính trị dân túy. Một học giả cho rằng cuối cùng, tâm lý “chúng ta” và “chúng nó” mà những người theo chủ nghĩa dân túy ở mọi phe phái thể hiện không đủ tinh tế để “lèo lái một thực tế phức tạp đòi hỏi sự hoạch định nghiêm túc, dài hạn và thỏa hiệp”, bởi vì “họ không có giải pháp nào để đưa ra” (Atlantic). Vậy, chúng ta nên nhìn nhận chủ nghĩa dân túy như thế nào? Liệu nó có phải là hiện thân của các nguyên tắc dân chủ và chủ quyền nhân dân, thể hiện ý chí của người dân và do đó thúc đẩy diễn ngôn chính trị? Hay nó là một hình thức chính trị trống rỗng và gây chia rẽ mà chúng ta nên tránh?
Nông Duy Trường chuyển ngữ
© Học Viện Công Dân, November 2025
Nguồn: https://debatingmatters.com/topic/populism-is-a-threat-to-democracy/
[1] Kỹ trị (technocracy) ám chỉ một thể chế chính trị được điều hành bởi những chuyên gia được huấn luyện về kỹ thuật và do đó họ xem xét các vấn đề xã hội theo lăng kính này và tìm cách giải quyết một cách máy móc.
[2] Ngày 31 tháng Giêng năm 2020 nước Anh chính thức bỏ phiếu rời khỏi Liên minh Âu châu (EU).