Franziska Otto
Chủ nghĩa dân túy là một phong cách chính trị đã thống trị các cuộc tranh luận công ở châu Âu trong những năm gần đây. Nhưng chủ nghĩa dân túy thực sự có nghĩa là gì? Và tại sao chủ nghĩa dân túy lại có khả năng nguy hiểm đến vậy?
Chủ nghĩa Dân tuý có nghĩa là gì?
. Thuật ngữ chủ nghĩa dân túy (populism)bắt nguồn từ tiếng Latin populus, có nghĩa là “nhân dân.”[1] Ngày nay, chủ nghĩa dân túy được hiểu là một phong cách chính trị nhất định. Tuy nhiên, không có định nghĩa chính xác hay thống nhất cho thuật ngữ này. Ngược lại, thuật ngữ này bị coi là không chính xác và mang nặng tính giá trị, vì nó thường được sử dụng trong các cuộc tranh luận công như một dạng “lập luận chụp mũ” để làm suy yếu các quan điểm đối lập.
Cũng như không có định nghĩa duy nhất cho thuật ngữ này, chủ nghĩa dân túy cũng không hề “thống nhất.” Nó được sử dụng bởi các phe phái chính trị khác nhau, dù là cánh tả hay cánh hữu, và có thể bị quy chụp cho các hệ tư tưởng bổ sung khác. Trong trường hợp chủ nghĩa dân túy cánh hữu, những hệ tư tưởng này bao gồm chủ nghĩa dân tộc cực đoan và bài ngoại.
Những kẻ theo chủ nghĩa dân túy [mà đang cầm quyền] gây chia rẽ bằng cách nhắm vào các nhóm thiểu số để duy trì quyền lực. Đội ngũ chuyên gia pháp lý của chúng tôi đã giúp tạo ra những quyền hạn mới nhằm cắt đứt nguồn tài trợ của EU khi các chính trị gia làm suy yếu quyền của những người bị xã hội ruồng bỏ. Tuy nhiên, EU cần phải quyết đoán hơn. Chúng tôi cần sự giúp đỡ của bạn để thúc đẩy EU sử dụng tất cả các quyền hạn của họ để mọi người đều có thể hưởng quyền lợi của mình.
Chủ nghĩa dân túy thường trỗi dậy trong các giai đoạn có thay đổi xã hội lớn hoặc biến động lớn. Ở Đức, một thí dụ điển hình là sự trỗi dậy của các phong trào và đảng phái dân túy như Đảng Giải pháp Thay thế cho nước Đức (AfD) sau khi nhiều người tị nạn chiến tranh đến Đức vào năm 2015.
Mặc dù không có định nghĩa duy nhất về chủ nghĩa dân túy, nhưng có thể đưa ra một số đặc điểm cho chủ nghĩa này.
Các đặc tính của chủ nghĩa dân tuý
Mặc dù không có định nghĩa duy nhất về chủ nghĩa dân túy, nhưng ta có thể đưa ra một số đặc điểm cho chủ nghĩa này.
Những người theo chủ nghĩa dân túy tự gọi họ là “nhân dân” [thuần tuý] Tuy nhiên, họ coi dân chúng là một đơn vị thống nhất theo nghĩa không có sự khác biệt nào trong xã hội. Đối với những người theo chủ nghĩa dân túy, chỉ có một “nhân dân” và do đó chỉ có một quan điểm. Vì theo quan điểm của họ, họ là những người duy nhất biết và hiểu quan điểm này, nên họ cũng là những người duy nhất có thể bảo vệ nhu cầu của nhân dân.
Những người theo chủ nghĩa dân túy phát triển mạnh nhờ sự thiếu hiểu biết. Hãy luôncập nhật thôn tin.
Người dân do đó bị đặt vào thế đối lập với “những “người khác,” thường là “những người ở trên đỉnh [quyền lực].”
Chính phủ và cả giới truyền thông đều bị miêu tả là bị hủ hoá hoặc xa rời thực tế và đã mất hết sự kết nối với người dân.
Những người theo chủ nghĩa dân túy cũng khơi dậy nỗi sợ hãi và bất an bằng cách tập trung vào những câu chuyện tiêu cực. Họ cảnh báo về những nguy hiểm được cho là do một số nhóm dân cư nhất định gây ra, chẳng hạn như các dân tộc thiểu số, các nhà vận động cho nữ quyền, người LGBTQI hoặc người nhập cư. Họ cho rằng các bên liên quan khác, chẳng hạn như các đảng phái chính trị và các nhà hoạt động nhân quyền, là những người không yêu nước và là mối nguy hiểm cho văn hóa dân tộc.
Các vấn đề xã hội phức tạp được đơn giản hóa đến mức tối đa và thường bị xúc cảm hóa quá mức. Sự đơn giản hóa này nhằm mục đích tạo ấn tượng rằng những người theo chủ nghĩa dân túy có khả năng giải quyết vấn đề tốt hơn so với các đối thủ cạnh tranh hoặc “giới tinh hoađang cầm quyền.”
Ngôn ngữ của họ thường dùng một cách gọi mơ hồ về “Giới tinh hoa.” Thường bỏ qua bất kỳ định nghĩa cụ thể nào, nó được dùng để chỉ những người thuộc g.iới chính trị, cũng như giới truyền thông, học thuật, văn hóa hoặc kinh tế. Việc “khác biệt hóa” các đối thủ chính trị và những người chỉ trích họ này lại càng củng cố thêm bản sắc tự phong của những người theo chủ nghĩa dân túy với tư cách là đại diện cho nhân dân.
Một đặc điểm khác của chủ nghĩa dân túy là có một hoặc nhiều nhà lãnh đạo có sức lôi cuốn.Các nhà lãnh đạo này được cho là sẽ áp đặt ý chí của “nhân dân” trước mọi trở ngại và bảo vệ họ khỏi những nguy cơ đe dọa lối sống truyền thống của họ.
Những thí dụ về chủ nghĩa dân tuý: Các đảng dân tuý hiển lộ dưới dạng nào trong thế kỳ 21?
Mặc dù chủ nghĩa dân túy xuất hiện ở châu Âu từ giữa thế kỷ 19, nhưng nó chỉ thực sự có ý nghĩa chính trị quan trọng vào thế kỷ 21. Ngày nay, các đảng dân túy hiện diện ở tất cả 27 quốc gia thành viên EU. Mặc dù thành công của họ không phải ở khắp mọi nơi, nhưng họ đóng một vai trò quan trọng trong quốc hội của nhiều quốc gia, cũng như trong Nghị viện châu Âu.
Tuy nhiên, ít nhất là ở Đức, xu hướng dân túy hiện đang trên đà suy giảm. Theo Phong vũ biểu Dân túy 2020 của Quỹ Bertelsmann, năm 2018, cứ ba cử tri thì có một người vẫn thể hiện thái độ dân túy, nhưng đến năm 2020, con số này chỉ còn là một trong năm cử tri. Tuy nhiên, đồng thời, không nên đánh giá thấp việc những người theo chủ nghĩa dân túy đang ngày càng trở nên cực đoan hơn, đặc biệt là ở nhóm cực hữu.
Với việc một nửa dân số thế giới sẽ đi bầu vào năm 2024, chúng ta có thể sẽ chứng kiến sự trỗi dậy của các nhà lãnh đạo dân túy, đặc biệt là ở phương Tây. Theo chỉ số rủi ro xã hội và chính trị Coface và nghiên cứu của Ipsos về động lực hiện tại của chủ nghĩa dân túy, bất ổn địa chính trị và những thay đổi kinh tế xã hội đột ngột tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự thành công của những nhà lãnh đạo dân túy đầy sức lôi cuốn này. Do đó, chủ nghĩa dân túy là một mối đe dọa nghiêm trọng đối với nền dân chủ toàn cầu và cần được xem xét nghiêm túc trong năm bầu cử mang tính quyết định này.
Thí dụ 1: Đảng gIải pháp Thay thế nước Đức
Ở Đức, đảng Alternative für Deutschland (AfD) cho thấy các đảng dân túy đang ngày càng trở nên cực đoan hơn.
Khi AfD được thành lập vào năm 2013, đảng này vẫn chủ yếu được coi là một đảng tự do dân tộc và kinh tế, đôi khi sử dụng ngôn từ dân túy cánh hữu. Đảng này tập trung vào một chương trình chống đồng euro, được thúc đẩy bởi cuộc khủng hoảng đồng euro vào thời điểm đó và đã mang lại cho đảng những thành công đầu tiên.
Theo thời gian, đảng đã chứng kiến sự chuyển dịch rõ rệt sang cánh hữu và sự củng cố của phe bảo thủ dân tộc trong hàng ngũ. Trong bối cảnh cuộc tranh luận về người tị nạn năm 2015, đảng đã chuyển trọng tâm sang vấn đề di cư. Đảng bắt đầu khơi dậy làn sóng phản đối người tị nạn và cáo buộc chính phủ hành động chống lại chính người dân của mình.
Nhiều lần, AfD đã cố tình đưa ra những tuyên bố khiêu khích (ví dụ, lãnh đạo đảng lúc bấy giờ, Frauke Petry, nói rằng nếu cần thiết, nên bắn bỏ người tị nạn ở biên giới), chỉ để sau đó rút lại, lên án việc thiếu tự do ngôn luận và đóng vai nạn nhân.
Trong khi đó, đảng này đã dịch chuyển quá xa về phía cánh hữu đến mức đang bị cơ quan tình báo nội địa liên bang của Đức, Bundesamt für Verfassungsschutz, theo dõi.
Đầu năm 2024, đảng này vướng vào một vụ bê bối sau khi cuộc gặp gỡ của họ với các nhóm cực hữu nguy hiểm và thậm chí cả Tân Quốc xã bị phanh phui. Trong các cuộc gặp này, họ đã thảo luận về kế hoạch “hồi hương” cưỡng bức người nhập cư, và thậm chí cả công dân Đức gốc nước ngoài. Điều này cho thấy mức độ lan truyền mạnh mẽ của những luận điệu gieo rắc nỗi sợ hãi về “mối đe dọa” của dân nhập cư cứ thế mà giatăng.
Thí dụ 2: Cuộc trưng cầu dân ý về Brexit năm 2016
Năm 2015, David Cameron, khi đó là Thủ tướng Vương quốc Anh và là thành viên của Đảng Bảo thủ, đã hứa rằng nếu đảng của ông giành chiến thắng trong cuộc bầu cử Hạ viện, ông sẽ đàm phán lại vai trò của Vương quốc Anh trong Liên minh châu Âu và sau đó để công dân Anh bỏ phiếu về việc họ có muốn ở lại EU hay không.
Tiếp theo là một chiến dịch trưng cầu dân ý mang đậm chủ nghĩa dân túy. Đảng Độc lập Anh, một đảng có mục tiêu rời khỏi EU, đã thành công trong việc khai thác nỗi sợ hãi và tạo ra tâm lý chống nhập cư và “Brussels” (giới “thượng đẳng”, tức là giới tinh hoa lãnh đạo). Những ưu và nhược điểm của việc gia nhập EU không được thảo luận. Thay vào đó, người ta cho rằng giới tinh hoa EU đang đưa ra quyết định về chính phủ quốc gia, và họ cần phải tuân thủ.
Chiến dịch tranh cử đầy cảm xúc. Những vấn đề phức tạp như quy trình ra quyết định trong EU và phí thành viên đã được đơn giản hóa cực độ. Ví dụ, chiến dịch Rời đi (Nrexit) đã sử dụng một chiếc xe buýt vận động tranh cử với tuyên bố rằng số tiền 350 triệu bảng Anh được gửi đến Brussels mỗi tuần nên được chi cho Dịch vụ Y tế Quốc gia. Điều này hoàn toàn phớt lờ thực tế rằng Anh không chỉ đóng góp tiền cho EU mà còn đượcnhận nhiều khoản tiw52n tài trợ.
Cuối cùng, chiến dịch Rời đi của phe dân túy đã thành công, mặc dù không thành công lắm, và người dân Anh đã bỏ phiếu rời khỏi EU.
Ví dụ 3: Hungary và Fidesz
Với đảng Fidesz của Hungary, một đảng dân túy cánh hữu đã lên nắm quyền trong Liên minh Châu Âu. Thí dụ về họ là minh chứng rõ ràng cho thấy một quốc gia có thể thay đổi đến mức nào dưới sự cai trị của những người theo chủ nghĩa dân túy.
Chính sách của Thủ tướng Viktor Orban và đảng Fidesz của ông được xem là đặc trưng bởi thái độ chống đối giới tinh hoa rõ rệt, dù là chống lại Liên minh Châu Âu, phương Tây nói chung hay thậm chí là truyền thông tự do. Orban là một nhà lãnh đạo lôi cuốn, người biết cách huy động những người ủng hộ mình. Trong các chiến dịch tranh cử, ông không chỉ khơi dậy sự chối bỏ EU mà còn khơi dậy cả tâm lý bài ngoại và lo ngại về nhập cư. Các tổ chức xã hội dân sự bị mô tả là “các tác nhân nước ngoài,” cùng với “
Đồng thời, Orban tái cấu trúc nhà nước để gây khó khăn hơn cho phe đối lập trong việc phản đối các chính sách dân túy. Báo chí tự do bị suy yếu, trong khi các đảng viên thân cận được bổ nhiệm vào các vị trí quan trọng trong các hãng truyền thông lớn.
Theo thời gian, các nguyên tắc dân chủ cơ bản đã bị phá hoại và nền dân chủ Hungary đang trong
Tại sao nền dân chủ không phù hợp với chủ nghĩa dân túy?
Ngay cả khi chủ nghĩa dân túy ôn hòa không tự động phản dân chủ thì chủ nghĩa dân túy cực đoan cũng như chủ nghĩa dân túy cánh hữu cũng không thể hòa hợp với các giá trị của một nền dân chủ tự do.
Để giải thích tại sao lại như vậy, trước tiên chúng ta cần hiểu một đặc điểm cơ bản của nền dân chủ tự do: chủ nghĩa đa nguyên. Chủ nghĩa đa nguyên có nghĩa là trong một xã hội dân chủ, nhiều lối sống, quan điểm, sở thích và mục tiêu có thể cùng tồn tại trên cơ sở bình đẳng. Mọi người đều tôn trọng lẫn nhau và công nhận sự đa dạng của xã hội. Điều này cũng áp dụng cho chính trị, bởi vì mọi người đều có quyền được các chính trị gia lắng nghe và xem xét ý kiến của mình.
Tuy nhiên, những người theo chủ nghĩa dân túy không đánh giá cao sự đa nguyên như vậy. Họ coi người dân là một khối đồng nhất. Chỉ một số quan điểm và thái độ chính trị nhất định mới được chấp nhận. Trong những trường hợp cực đoan hơn, những ý kiến bất đồng thậm chí còn bị coi là phản quốc.
Ở Đức, chủ nghĩa dân túy từ cánh hữu đang chiếm ưu thế. Chủ nghĩa này sử dụng các thuật ngữ như “Volk” (nhân dân) và “Nation” (dân tộc) chủ yếu theo cách loại trừ các nhóm thiểu số xã hội.
Việc cảm xúc hóa các vấn đề cũng được phản ánh trong cách những người theo chủ nghĩa dân túy tiến hành tranh luận. Trong các cuộc thảo luận, những lời lẽ xúc phạm thường được sử dụng, cũng như “sự thật thay thế,” chủ yếu dựa trên cảm xúc và quan điểm cá nhân thay vì các phát hiện khoa học. Điều này khiến cho việc tranh luận dựa trên sự thật trở nên rất khó khăn. Mục tiêu trong một nền dân chủ là đạt được sự thỏa hiệp dựa trên sự thật. Nhưng nếu một phe đối lập không sẵn sàng đạt được thỏa thuận như vậy
Chủ nghĩa dân túy đe dọa đến pháp trị như thế nào?
Bằng cách phân biệt giữa “chúng ta” và “chúng nó,” những người theo chủ nghĩa dân túy khơi dậy sự ngờ vực đối với các tổ chức dân chủ. Ví dụ, họ nói với những người ủng hộ rằng các cuộc bầu cử không đáng tin cậy hoặc chính phủ và giới tinh hoa đang hành động trái với ý chí của người dân. Mặc dù việc chỉ trích các quyết định của chính phủ là điều đáng mong muốn trong một nền dân chủ đang vận hành, nhưng những luận điệu này đôi khi còn đi quá xa và gây nguy hiểm cho tiến trình dân chủ.
Các quốc gia như Ba Lan và Hungary cho thấy chính phủ dân túy đã phá hoại nền pháp trị (tule of law)[2] như thế nào. Ví dụ, ở Ba Lan, các thẩm phán “không được hoan nghênh” đã bị cho nghỉ hưu sớm để thay thế bằng các thẩm phán ủng hộ lập trường của chính phủ. Tất cả những điều này nhằm mục đích củng cố quyền lực và thực thi pháp luật, bất
Chủ nghĩa dân túy nên được giải quyết như thế nào? Các giải pháp khả thi là gì?
Không có “giải pháp duy nhất” nào cho chủ nghĩa dân túy. Một số biện pháp khắc phục được áp dụng thậm chí có thể gây ra hậu quả tiêu cực. Ví dụ, các đảng ôn hòa cố gắng lôi kéo cử tri khỏi các đảng dân túy bằng cách xích lại gần họ hơn về các vấn đề cụ thể. Tuy nhiên, điều này có thể dẫn đến sai lầm. Một mặt, cử tri trong những tình huống như vậy có xu hướng trung thành với “người nguyên bản”, tức là những người theo chủ nghĩa dân túy. Mặt khác, điều này có thể dẫn đến việc các quan điểm cực đoan hơn được bình
Tuy nhiên, có một số chiến lược có thể được sử dụng để làm suy yếu những người theo chủ nghĩa dân túy.
Trước hết, điều quan trọng là tránh “phớt lờ” các đảng dân túy. Các đảng dân túy có thể lợi dụng điều này để đóng vai nạn nhân, điều này càng khẳng định vị thế “ngoài giới tinh hoa” của họ. Thay vào đó, cần có một cuộc tranh luận thực chất để chứng minh rằng những người theo chủ nghĩa dân túy chỉ nói nhiều về các vấn đề mà không bao giờ tự mình đưa ra giải pháp thỏa đáng.
Minh bạch hơn cũng có thể là một giải pháp khả thi. Nó mang lại cho người dân cơ hội nhìn thấy và hiểu cách thức chính phủ hoạt động và lý do tại sao một số quyết định nhất định được đưa ra. Và cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng, đối thoại giữa cử tri và đại biểu là điều cần thiết.
Nông Duy Trường chuyển ngữ
© Học Viện Công Dân, Sept 2025
Nguồn: https://www.liberties.eu/en/stories/populism/44261
[1] Từ này khi được dịch sang tiếng Hán Việt lại trở thành “chủ nghĩa dân tuý” (民粹主义). Chữ tuý (粹)có nghĩa là thuần tuý, tinh tuý chứ không phải là say sưa, đối lập với những thành phần khác trong xã hội, nhất là thành phần “ưu tú” đang cầm quyền.
[2] Pháp trị dùng để dịch Rule OF Law, còn pháp quyền dùng để chỉ Rule BY Law.