Erica Chenoweth, Matthew Cebul
NGÀY PHÁT HÀNH: Tháng 1 năm 2026
TẬP: 37
VẤN ĐỀ: 1
SỐ TRANG: 5-14
TÁC GIẢ
Erica Chenoweth là Giáo Sư tại John F. Kennedy School of Government tại đại học Harvard và Harvard’s Radcliffe Institute, với tác phẩm mới nhất On Revolutions: Unruly Politics in the Contemporary World xuất băn năm 2020.
Matthew Cebul là chuyên gia nghiên cứu chính trị tại Phòng thí nghiệm Hành động Phi bạo lực thuộc Đại học Harvard (Nonviolent Action Lab at Harvard Kennedy School’s Ash Center for Democratic Governance and Innovation).
Võ Như Mai chuyển ngữ
TÓM TẮT
Đây là bài tiểu luận phân tích sự bùng nổ của làn sóng huy động lực lượng do thế hệ Z (Gen Z) dẫn dắt trên toàn cầu, cho rằng các cuộc biểu tình của giới trẻ được thúc đẩy bởi tình trạng kinh tế bấp bênh, sự loại trừ khỏi hệ thống quyền lực và đặc biệt là nạn tham nhũng. Nghiên cứu cho thấy, dù sự tham gia sâu rộng của giới trẻ mang lại cho các phong trào một xung lực mạnh mẽ, họ vẫn phải đối mặt với những đàn áp gay gắt cũng như những sự bất bình đẳng mang tính cấu trúc của họ hiếm khi được giải quyết nhanh chóng. Phương thức tổ chức thường diễn ra theo mô hình phi tập trung và không có thủ lĩnh, điều này vừa giúp phong trào lan tỏa rộng rãi, vừa gây khó khăn cho quá trình đàm phán chính trị và thay đổi chính sách. Tác giả nghiên cứu vá phân tích cuộc nổi dậy năm 2010 ở Tunisia; các chiến dịch huy động lực lượng chống tham nhũng tại Nepal, Indonesia, Serbia, Peru, và Philippines; cùng sự lan tỏa làn sóng từ Sri Lanka (2022) và Bangladesh (2024), trong bối cảnh các động lực chuyển giao quyền lực đang diễn ra tại Bangladesh, Nepal, Madagascar, và Peru. Những thành quả bền vững sẽ phụ thuộc vào việc duy trì huy động lực lượng một cách kỷ luật trong các giai đoạn chuyển tiếp đầy biến động, cũng như việc chuyển hóa nguồn năng lượng phản kháng thành tầm ảnh hưởng trong bầu cử và các thể chế chính trị.
Kết quả phân tích từ các dữ liệu khảo sát cho thấy một xu hướng chung: thế hệ Z (Gen Z) — bao gồm những người trẻ từ 13 đến 28 tuổi — ngày càng thờ ơ với chính trị và mất niềm tin vào nền dân chủ.1 Thế nhưng, chính làn sóng xuống đường của giới trẻ lại là điểm nhấn cốt lõi trong các nỗ lực đòi quyền cải cách và buộc những bộ máy chính quyền yếu kém trên thế giới phải chịu trách nhiệm. Ngay trong năm nay, làn sóng “biểu tình Gen Z” đã lan rộng khắp nơi, từ Indonesia, Kenya cho đến Madagascar và Peru. Kết quả của những phong trào này rất đa dạng: nhiều cuộc nổi dậy đã thành công trong việc lật đổ các chính phủ hoặc ép buộc chính quyền thực thi cải cách, nhưng đồng thời cũng châm ngòi cho những cuộc đụng độ và đàn áp bạo lực đẫm máu. Tại một số quốc gia như Serbia, các cuộc đấu tranh do người trẻ dẫn dắt vẫn đang tiếp diễn.
Ngày nay, các phong trào biểu tình của Thế hệ Z (Gen Z) duy trì một xu hướng dài hạn: các phong trào biểu tình thường được tiếp sức bởi giới trẻ. Một nghiên cứu cho thấy, trong giai đoạn 1990-2020, 80% các chiến dịch phi bạo lực nhằm lật đổ các nhà lãnh đạo quốc gia đương nhiệm hoặc đòi quyền tự quyết đều có sự tham gia đông đảo của thanh niên. Trong đó, nhóm người dưới 30 tuổi luôn chiếm ít nhất 25% lực lượng tiên phong. 2 Năm 2001, phong trào Quyền lực Nhân dân (People Power Movement) lần thứ nhì tại Philippines đã lật đổ Joseph Estrada; năm 2005, cuộc Cách mạng Tuyết tùng (Cedar Revolution) đã trục xuất các lực lượng Syria khỏi Lebanon; năm 2019, cuộc nổi dậy ở Sudan dẫn đến sự sụp đổ quyền lực của Omar al-Bashir. Đó chỉ là một ít ví dụ chứng minh rằng phần lớn các phong trào đã được thúc đẩy và thành công nhờ vào sự tích cực nơi tuyến đầu của những người trẻ tuổi. Rõ ràng, dù sự bất mãn của thế hệ trẻ đối với các phương thức quản trị truyền thống là có thật, sức mạnh nội tại từ việc huy động lực lượng thanh niên nhằm thách thức các định chế quyền lực lâu đời là một thực tế không thể phủ nhận.
Giờ đây, thế hệ Gen Z đang trỗi dậy. Đâu là những động lực thúc đẩy các cuộc biểu tình của Gen Z, và các phong trào này có gì khác biệt so với các chiến dịch biểu tình trong quá khứ? Liệu các nhà hoạt động trẻ tuổi có thể thách thức làn sóng độc tài để mang lại một làn sóng thay đổi dân chủ mới, hay họ sẽ bị ngăn chặn? Và liệu các phong trào này có thực sự vì mục tiêu dân chủ hay không? Sự huy động lực lượng ngày càng tăng của giới trẻ báo hiệu điều gì cho những năm tới? Bằng cách đặt các cuộc biểu tình hiện tại của Gen Z vào góc nhìn so sánh, bài viết này tóm tắt một số quan sát về những triển vọng và hiểm họa của làn sóng tổng động viên quần chúng do giới trẻ lãnh đạo. Lịch sử cho thấy, nỗ lực cứu vãn nền dân chủ toàn cầu khó tách rời khỏi số phận của những phong trào do giới trẻ dẫn đầu trên toàn cầu.
Tham nhũng: Ngòi nổ của làn sóng phản kháng
Có vô vàn yếu tố thúc đẩy giới trẻ xuống đường biểu tình. Thế hệ trẻ là đối tượng rất dễ bị tổn thương trước sự bấp bênh của nền kinh tế, Những người trẻ – ngay cả các cử nhân có học thức – ở trong tình trạng thất nghiệp kinh niên với giấc mơ thăng tiến xã hội bị dập tắt. Trường hợp của Tunisia vào năm 2010 là một minh chứng điển hình: sự kết hợp giữa sự bất ổn kinh tế, chính sách đàn áp bằng bạo lực và sự dung túng cho các hành vi lạm quyền của chính phủ đã đẩy những thanh niên bất mãn đến đỉnh điểm phẫn nộ. Sự kiện người bán hàng rong Mohamed Bouazizi tự thiêu đã thúc đẩy họ cùng nhau đứng lên, châm ngòi cho phong trào Mùa xuân Ả Rập (Arab Spring).3 Bên cạnh đó, tỉ lệ giới trẻ trong nền chính trị thể chế chính thống rất thấp vì các hệ thống chính trị theo chủ nghĩa lão trị vẫn gạt bỏ thế hệ trẻ bên lề các hành lang quyền lực ảnh hưởng lớn đến cuộc sống của họ. 4
Các cuộc biểu tình của thế hệ Gen Z là minh chứng rõ nét cho những xu hướng này. Làn sóng phản kháng của giới trẻ trên phần lớn các quốc gia đều đến từ những nguyên nhân chung: sự suy thoái kéo dài của kinh tế, tỷ lệ thanh niên thất nghiệp cao, và thế hệ trẻ phải chịu sự điều hành của một tầng lớp tinh hoa chính trị già cỗi — những người có độ tuổi chênh lệch quá lớn so với độ tuổi trung bình của công dân. Chẳng hạn, tỷ lệ thất nghiệp trong giới trẻ lên tới khoảng 20% ở Nepal và đạt mức cao kỷ lục 35% ở Morocco. Nền kinh tế của cả hai quốc gia đều vẫn đang oằn mình gánh chịu những cú sốc nặng nề của đại dịch COVID-19.5
Tuy nhiên, tham nhũng là nguyên nhân thực sự của các cuộc biểu tình của Gen Z. Giới trẻ đang vô cùng phẫn nộ trước một bộ máy tinh hoa chính trị không ngần ngại trục lợi một cách công nhiên từ những đặc quyền xa hoa, bỏ mặc đất nước rơi vào cảnh khốn cùng. Tại Nepal, những hình ảnh lan truyền trên mạng xã hội về “con ông cháu cha” (nepo kids) khoe khoang những món quà xa xỉ đã châm ngòi cho làn sóng giận dữ của công chúng. Tại Indonesia, các cuộc biểu tình bùng phát sau khi có tiết lộ rằng các nghị sĩ quốc hội nhận được khoản phụ cấp nhà ở hằng tháng cao gấp nhiều lần mức lương tối thiểu. Thanh niên Serbia cũng đã xuống đường rầm rộ sau vụ sập ga tàu Novi Sad, cướp đi sinh mạng của hơn 10 người — một thảm kịch mà những người biểu tình cáo buộc là hệ quả từ sự tham nhũng và tắc trách của chính phủ. Trong khi đó, người biểu tình Peru liên tục yêu cầu công lý trước tình trạng tống tiền tội phạm và bạo lực có hệ thống, vốn được tiếp tay bởi sự đồng lõa lộ liễu của chính quyền với tội phạm có tổ chức. Làn sóng phản kháng cũng dâng cao tại Philippines sau khi một báo cáo của chính phủ cho biết hơn 2 tỷ USD ngân sách dành cho các dự án cứu trợ thiên tai lũ lụt đã “bốc hơi” do tham nhũng. Trong tất cả các trường hợp kể trên, Gen Z đang vùng lên chống đối những kẻ cầm quyền tham lam — những kẻ đặt đặc quyền cá nhân lên trên lợi ích của cộng đồng.
Ban đầu, chiến dịch bài trừ tham nhũng này lan tỏa mạnh mẽ tại châu Á, khi các phong trào tại Indonesia, Philippines và Nepal được thúc đẩy từ các cuộc nổi dậy trước đó tại Sri Lanka và Bangladesh. 6 Rồi ngọn lửa chống tham nhũng đã nhanh chóng thiêu rụi các ranh giới để trở thành một hiện tượng toàn cầu. Biểu tượng từ bộ truyện tranh ăn khách của Nhật Bản “One Piece” hiện có thể tìm thấy ở khắp mọi nơi trên thế giới. Từ Madagascar cho đến Peru, những người biểu tình Gen Z đã sử dụng các biến thể sáng tạo của lá cờ băng hải tặc Mũ Rơm (Straw Hat pirates) như một biểu tượng cho sự giải phóng tầng lớp bình dân khỏi những nhà lãnh đạo tha hóa. Chống tham nhũng là một chủ đề mang tính phổ quát và có sức lay động mạnh mẽ. Sự kết nối toàn cầu ngày càng thắt chặt thông qua Internet và các nền tảng mạng xã hội được xem là phương tiện giúp làn sóng biểu tình dễ dàng vượt qua các ranh giới địa lý.
Phong trào của giới trẻ thường thành công — nhưng chiến thắng cũng có cái giá
Các nghiên cứu trước đây đã cho thấy sự liên hệ mạnh mẽ giữa sự tham gia của giới trẻ vào các cuộc biểu tình chính trị với sự thành công của các chiến dịch phi bạo lực theo mục tiêu tối đa — tức là “những chiến dịch nhằm lật đổ ban lãnh đạo quốc gia đương nhiệm hoặc giành độc lập về lãnh thổ”. 7
Thật vậy, hầu hết các trường hợp có sự tham gia sâu rộng của giới trẻ đều thắng lợi, trong khi phần lớn những phong trào thiếu vắng lực lượng này đều thất bại. Một nghiên cứu gần đây cho thấy, xác suất thành công của một chiến dịch phi bạo lực thông thường sẽ cao hơn gấp đôi nếu có sự tham gia rộng rãi của giới trẻ (nơi thanh niên chiếm hơn 50% lực lượng tiên phong), so với các chiến dịch chỉ có sự tham gia hạn chế của giới trẻ (thấp hơn 10%).8
Chúng tôi cũng nhận thấy mối liên hệ tích cực giữa sự tham gia của giới trẻ với các chỉ số của nền dân chủ tự do và bình đẳng trong những năm sau khi chiến dịch kết thúc. Các học giả Sirianne Dahlum và Adam Bonica đã nhấn mạnh vai trò tối quan trọng của những cuộc biểu tình do sinh viên tổ chức trong các phong trào dân chủ suốt 70 năm qua, từ Hàn Quốc, Đài Loan cho đến Đông Đức và Brazil. 9
Vì sao các phong trào có sự tham gia đông đảo của giới trẻ đạt được thắng lợi? Giới nghiên cứu lập luận rằng người trẻ là những nhà hoạt động nhiệt huyết dấn thân, biết cách triển khai các chiến thuật biểu tình mới mẻ, sáng tạo, và có vị thế tốt hơn trong việc xây dựng các liên minh rộng rãi vượt hẳn những ranh giới văn hóa xã hội cứng nhắc. 10 Có rất nhiều ví dụ minh chứng cho các động lực này – từ những sinh viên Ukraine kiên trì chiếm đóng Quảng trường Độc lập ở Kyiv giữa mùa đông giá rét trong các cuộc biểu tình Euromaidan năm 2013–2014; đến giới trẻ Lebanon bất chấp các ranh giới giáo phái thâm căn cố đế cùng nhau xuống đường trong cuộc Cách mạng tháng Mười năm 2019; cho đến những thanh niên Hồng Kông đầy mưu trí đã sáng tạo ra các kỹ thuật mới để né tránh mạng lưới giám sát của Trung Quốc trong các cuộc biểu tình năm 2019.
Tuy nhiên, người trẻ cũng phải đối mặt với những trở ngại lớn. Điều đáng lo ngại nhất, các chiến dịch do giới trẻ dẫn dắt thường có xu hướng tỉ lệ thuận với các biện pháp đàn áp khốc liệt hơn, ngay cả khi bản thân họ không hề có xu hướng sử dụng bạo lực. 11 Những phát hiện này tương đồng với nghiên cứu của Ragnhild Nordås, Christian Davenport, cũng như của Ayal Feinberg và Idean Salehyan, khi các học giả này lập luận rằng các chế độ độc tài và lực lượng an ninh xem giới trẻ là một mối đe dọa lớn, do đó có xu hướng dùng bạo lực để trấn áp họ một cách dã man. 12
Tiếc thay, xu hướng nói trên đang được phản ánh rất rõ qua các cuộc biểu tình của thế hệ Gen Z, khi nhiều phong trào đã phải hứng chịu những cuộc đàn áp đẫm máu. Tại Bangladesh, cuộc thảm sát của chính phủ vào tháng 7 năm 2024 đã cướp đi sinh mạng của hàng trăm người — dù rằng hành vi trấn áp này ngay sau đó đã phản tác dụng, khi làn sóng phẫn nộ dâng cao của công chúng đã buộc Thủ tướng Sheikh Hasina phải tháo chạy khỏi đất nước vào tháng 8. Tại Kenya, hàng chục người đã thiệt mạng trong các cuộc biểu tình chống Dự luật Tài chính 2024, biết bao người khác tiếp tục ngã xuống vào năm 2025, và nhiều nhà hoạt động trẻ tuổi đã bị lực lượng an ninh bắt cóc trong một nỗ lực bất thành nhằm dập tắt những tiếng nói bất đồng. Lực lượng an ninh Morocco cũng đàn áp dữ dội phong trào 212 của Gen Z, bắt giữ hàng nghìn người và áp đặt những án tù khắc nghiệt. Và gần đây nhất, vào cuối năm 2025, một cuộc trấn áp tàn bạo sau bầu cử nhằm vào các cuộc biểu tình của giới trẻ ở Tanzania đã khiến hơn một nghìn người thiệt mạng.13
Hơn thế, ngay cả khi các cuộc biểu tình do giới trẻ dẫn dắt lật đổ thành công các chế độ độc tài, người trẻ vẫn có thể không thấy bất kỳ cải thiện nào trong đời sống vật chất của họ. Chẳng hạn, một nghiên cứu cho thấy, không có mối liên hệ nào giữa sự tham gia biểu tình của giới trẻ với việc giảm tỷ lệ thất nghiệp trong giới thanh niên những năm sau đó. 14 Dù các cuộc biểu tình của giới trẻ tỷ lệ thuận với tiến trình tự do hóa, việc thay đổi người đứng đầu nhà nước thường vẫn dễ dàng hơn nhiều so với việc giải quyết tận gốc rễ những bất mãn kinh tế và xã hội – nguyên nhân đầu tiên của các cuộc biểu tình. Hiện nay, các cuộc biểu tình của thế hệ Gen Z có thể đang trên đà va chạm nảy lửa với thực tế phũ phàng này — và nếu các chính phủ mới vẫn tiếp tục thất bại trong việc thực hiện lời hứa, chắc chắn họ sẽ phải đối mặt với các làn sóng tái huy động lực lượng liên tiếp trong những năm sắp đến.
Gen Z tranh đấu cho mục tiêu dân chủ?
Các nghiên cứu gần đây lập luận rằng một xã hội dân sự được huy động mạnh mẽ chính là liều thuốc giải độc thiết yếu cho xu hướng suy thoái dân chủ toàn cầu hiện nay. 15 Theo hướng tư duy này, những độc giả am hiểu thời sự có thể suy đoán rằng các cuộc biểu tình của Gen Z là một chỉ dấu tích cực cho thấy sự phản kháng rộng khắp đối với chủ nghĩa độc tài, đồng thời là một thành trì đang lên chống lại làn sóng phi tự do trên toàn thế giới.
Có nhiều lý do để chúng ta vừa lạc quan vừa thận trọng khi đưa ra những dự đoán về tác động thúc đẩy dân chủ của các cuộc biểu tình Gen Z. Một nền dân chủ được củng cố chắc chắn là một kết quả khả thi từ sự huy động lực lượng của thế hệ này. Có ít nhất bốn khía cạnh từ các cuộc biểu tình của thế hệ Z sẽ làm giảm bớt những kỳ vọng quá lý tưởng về tiến trình dân chủ hóa..
Kỷ luật phi bạo lực. Trước hết, người ta vẫn chưa biết rõ liệu các cuộc biểu tình gần đây của Gen Z có khả năng tiếp nhận hoặc thực thi một cách triệt để kỷ luật phi bạo lực hay không. Một số lớn các nghiên cứu đã đề cao lợi ích thúc đẩy dân chủ của hành động kháng cự phi bạo lực so với những phản kháng dùng bạo lực. Do mang tính chính nghĩa và phù hợp với chuẩn mực đạo đức, các phong trào phi bạo lực dễ dàng tạo được thiện cảm trong lòng công chúng, từ đó càng thu hút nhiều người tham gia. Việc xây dựng liên minh phi bạo lực cũng thể hiện các giá trị dân chủ cốt lõi về sự đa nguyên và lòng bao dung, cho phép mở rộng các mạng lưới ủng hộ dân chủ giữa các nhóm cử tri quan trọng khác nhau, đồng thời gắn liền với tiến trình dân chủ hóa bền vững16. Ngược lại, phản kháng bạo lực có xu hướng làm giảm sự đồng cảm của đại chúng đối với phong trào, đẩy các thành viên tiềm năng ra xa, và làm tăng sự ủng hộ đối với các biện pháp trấn áp nhằm vào phong trào cũng như những tiếng nói bất đồng chính kiến nói chung. 17
Nói rõ hơn, mới đầu, nhiều nhà hoạt động Gen Z đã huy động lực lượng dựa trên những lời kêu gọi biểu tình ôn hòa. Chẳng hạn, Morocco Youth Voice (Tiếng nói Giới trẻ Morocco) — một nhóm từng hỗ trợ tổ chức các cuộc biểu tình đầu tiên cùng với phong trào Gen-Z 212 — đã công bố một quy tắc ứng xử ủng hộ phi bạo lực, đồng thời khước từ các hành vi bạo lực và phá hoại.18 Tại Madagascar, các cuộc biểu tình đầu tiên cũng diễn ra trong ôn hòa, và các cuộc tuần hành chỉ trở nên hỗn loạn hơn sau khi cảnh sát bắt đầu sử dụng các chiến thuật mạnh tay như hơi cay và đạn cao su để kiểm soát đám đông.
Tuy nhiên, không phải các cuộc biểu tình bắt đầu bằng phi bạo lực lúc nào cũng giữ được tính chất đó, bất chấp ý định tốt đẹp nhất của những người tổ chức phong trào. Tại Nepal, một cuộc tuần hành phi bạo lực quy mô lớn đã nhanh chóng bị những kẻ bạo loạn quá khích chiếm quyền kiểm soát. Ngày hôm sau, hàng chục người đã thiệt mạng khi đám đông phóng hỏa đốt trụ sở tòa nhà quốc hội cùng với nhà riêng của các chính trị gia nổi tiếng. Thảm kịch tương tự cũng diễn ra tại Morocco, Kenya và Indonesia, nơi những người biểu tình đụng độ với lực lượng an ninh trong khi các đối tượng phóng hỏa đốt phá các tòa nhà chính phủ và đồn cảnh sát. Rõ ràng, nhiều trường hợp bạo lực từ phía người biểu tình là hệ quả bị kích động từ sự đàn áp thô bạo của nhà nước. Dù vậy, bất kể nhân tố châm ngòi là gì, một khi các nhân tố thuộc phong trào bắt đầu sử dụng bạo lực đối với các đối thủ của mình, tình hình có thể nhanh chóng vượt khỏi tầm kiểm soát của ban tổ chức. Điều này khiến các nhà hoạt động ôn hòa mất đi chỗ đứng, trong khi phong trào của họ hoặc bị các thành phần cực đoan hơn “bắt cóc”, hoặc bị cô lập bởi các lực lượng phản cách mạng hay các chính trị gia ôn hòa — những người có thể ủng hộ sự thay đổi nhưng không phải trả giá bằng sự hỗn loạn bạo lực. 19
Trong ngắn hạn, các cuộc biểu tình bạo lực vẫn có thể ép buộc sự thay đổi thể chế, như đã thấy ở Nepal và Madagascar. Nhưng trong dài hạn, các phương pháp đó thường không thuận lợi cho việc xây dựng một nền dân chủ bền vững và ổn định.20
Phong trào phi tập trung. Một đặc điểm khác của các phong trào Gen Z là cấu trúc tổ chức không có người lãnh đạo. Các phong trào xã hội hiện đại thường ca ngợi tính phi tập trung như một ưu điểm cốt lõi, khi các nhà hoạt động trẻ tuổi có xu hướng né tránh hệ thống phân cấp lãnh đạo cứng nhắc để chuyển sang các mối liên kết ngang hàng, mang tính lan tỏa được nhân rộng thông qua việc tổ chức trên nền tảng số. 21 Điều này giúp các phong trào biểu tình hiện đại huy động lực lượng nhanh hơn, phản ứng tức thì hơn trước các làn sóng tâm lý tự phát của đại chúng, đồng thời khiến chính quyền khó có thể dập tắt hoàn toàn. Một số phong trào gần đây đã áp dụng rõ rệt các cách tiếp cận này, như các nhà hoạt động thuộc cuộc Cách mạng ngày 5 tháng 6 năm 2019 tại Hồng Kông đã thực hiện.
Tuy nhiên, các phong trào “đầy rẫy người lãnh đạo nhưng không ai thực quyền” (leader-full) không hoàn toàn miễn nhiễm trước sự đàn áp, đó là những vấn đề lớn mà các nhà tổ chức chủ chốt của cuộc nổi dậy ở Hồng Kông đã trực tiếp đối dầu. Bên cạnh những thành công đạt được nhờ khả năng thích ứng, họ có thể phải đánh đổi bằng sự gắn kết liên minh và năng lực đàm phán. Nếu thiếu một cơ quan quyền lực tập trung, các phong trào có thể sẽ phải chật vật trong việc thiết lập và thực thi các quy chuẩn hành vi rõ ràng, ngăn chặn các vụ bùng phát bạo lực trước khi chúng vượt khỏi tầm kiểm soát, hoặc đưa ra những cam kết đáng tin cậy trên bàn đàm phán. Vì các tiến trình chuyển đổi sang dân chủ thông qua thương lượng thường tỏ ra bền vững nhất, nên các nhóm xã hội dân sự có đại diện tổ chức rõ ràng hơn trong các cuộc đàm phán như vậy sẽ có nhiều khả năng định hình tương lai của đất nước hơn.22
Các phong trào “dân chủ”? Thứ ba, các cuộc biểu tình của Gen Z không nhất thiết phải là về bản thân nền dân chủ (qua democracy). Chắc chắn, một số phong trào của Gen Z đã tập hợp xung quanh những lời kêu gọi cải cách dân chủ. Bangladesh đang tiến hành các đợt sửa đổi hiến pháp quy mô lớn sau cuộc nổi dậy năm 2024. Tại Peru, các nhà hoạt động nổi tiếng đã chỉ trích chính phủ của họ là “một chế độ độc tài cải trang dưới danh nghĩa dân chủ”, đồng thời coi tham nhũng và dân chủ là hai yếu tố không thể tách rời.23 Và tại Nepal, các nhà hoạt động Gen Z đã dùng các cuộc biểu tình như một cơ hội để thúc đẩy cải cách đảng phái chính trị nhằm buộc tầng lớp tinh hoa già cỗi phải về hưu và nâng cao tỷ lệ đại diện của giới trẻ trong quốc hội.
Dù vậy, các cuộc biểu tình của Gen Z chủ yếu xuất phát từ tình trạng bất bình đẳng kinh tế và xã hội, nạn tham nhũng và chủ nghĩa vị kỷ gia đình (nepotism) — những bất mãn liên quan đến quản trị hiệu quả (good governance), chứ không tập trung vào bản thân nền dân chủ. Chẳng hạn, tại Morocco, những người biểu tình Gen Z đang yêu cầu nhà nước đầu tư cải thiện các dịch vụ y tế và giáo dục vốn đang xuống cấp, chứ không phải đòi bãi bỏ chế độ quân chủ. Và tại Madagascar, chúng ta vẫn chưa rõ nếu chính quyền quân sự mới có thể giải quyết được tình trạng mất điện, mất nước, liệu những người biểu tình có phản kháng lại cuộc đảo chính quân sự – đỉnh điểm của làn sóng biểu tình do thế hệ Z dẫn dắt nhằm chống lại Tổng thống Andry Rajoelina – hay không.24
Tóm lại, dù một số cuộc biểu tình của Gen Z có thể viện dẫn các chủ đề dân chủ, bản thân nền dân chủ có thể không phải là mục đích sống (raison d’être) hàng đầu của họ. Trong khi các câu chuyện truyền thông đại chúng có thể sử dụng cụm từ “phong trào dân chủ” như một thuật ngữ chung cho các phong trào biểu tình chống đối các chính phủ tham nhũng, giới quan sát nên cẩn trọng để không áp đặt các cam kết ý thức hệ lên các phong trào của Gen Z vượt quá những bất mãn thực tế mà người biểu tình đã tuyên bố. 25
Chèo lái các giai đoạn chuyển giao. Cuối cùng, các giai đoạn chuyển dịch chế độ luôn đầy rẫy sự bất định. Tiến trình chuyển giao bao gồm các cuộc đấu tranh quyền lực và các mối tương tác chính trị phức tạp, vốn rất khó dự đoán ngay cả trong những điều kiện thuận lợi nhất. Rất thường xuyên, các lực lượng phản động sẽ can thiệp vào các cải cách dân chủ và đảo ngược những tiến trình đã đạt được.
Mặc dù Một số phong trào phản kháng của Gen Z đã truất phế các nguyên thủ quốc gia có hành vi sai phạm, tương lai của đất nước họ vẫn là một dấu hỏi lớn. Bangladesh đã rơi vào một cuộc khủng hoảng hiến pháp khi Thủ tướng Hasina tháo chạy sang Ấn Độ, mặc dù chính phủ lâm thời hiện tại có vẻ đang đi đúng hướng, điển hinh là việc tổ chức các cuộc bầu cử và một cuộc trưng cầu dân ý toàn quốc về sửa đổi hiến pháp vào năm tới. Tại Nepal, chính phủ lâm thời (được lựa chọn bởi các nhà hoạt động Gen Z phối hợp qua ứng dụng Discord) đang chịu áp lực phải khôi phục trật tự kịp thời để tổ chức các cuộc bầu cử an toàn, tự do và công bằng vào tháng 3 năm 2026. 26 Tại Madagascar, chính quyền quân sự mới có thể củng cố quyền lực, nhưng vẫn có nguy cơ phải đối mặt với các cuộc biểu tình tái bùng phát của quần chúng. Và tại Peru, người kế nhiệm của tổng thống bị phế truất Dina Boluarte là ông José Jerí đã hứa hẹn sẽ trấn áp tội phạm, nhưng các nhà biểu tình Gen Z coi toàn bộ tầng lớp chính trị Peru là tham nhũng, không đáng tin cậy và đã lên tiếng yêu cầu ông Jerí từ chức.
Nghiên cứu về kháng cự dân sự cho thấy việc duy trì huy động lực lượng phi bạo lực trong các giai đoạn chuyển giao là chìa khóa dẫn đến dân chủ hóa thành công.27 Nếu các phong trào dân chủ ngừng hoạt động quá sớm, họ sẽ mở đường cho phe tinh hoa bảo thủ phá hoại tiến trình chuyển giao và cô lập các nhà hoạt động trẻ tuổi. Theo hướng tư duy này, các nhà hoạt động Gen Z có thể học tập thế hệ trẻ Serbia, những người bạ đồng trang lứa đã duy trì các cuộc biểu tình kiên trì trong hơn một năm qua như một tín hiệu thách thức rằng họ sẽ không bị im lặng cho đến khi các yêu cầu về trách nhiệm giải trình được đáp ứng đầy đủ.
Tương tự, các cuộc chuyển giao dân chủ cũng có thể phụ thuộc vào cấu trúc nội bộ của chính các phong trào dân chủ. Chẳng hạn, học giả Sirianne Dahlum cho rằng các phong trào phi bạo lực có sự đa dạng về mặt xã hội — kết nối được mọi người thuộc các tầng lớp xã hội khác nhau — không chỉ tỷ lệ thuận với các bước đột phá dân chủ, mà còn với tiến trình dân chủ hóa được duy trì bền vững theo thời gian. Do đó, những nỗ lực của Gen Z nhằm chèo lái thành công các giai đoạn chuyển dịch chế độ có thể sẽ phụ thuộc vào việc liệu thế hệ này có thể xây dựng được những mối kết nối thực chất và lâu dài giữa các nhóm xã hội khác nhau, bao gồm giới trẻ, phụ nữ và các nhóm thiểu số hay không.29
Sự trỗi dậy của Gen Z
Luận điểm trung tâm của các nghiên cứu hiện nay là: như người ta thường nói, các chiến dịch phi bạo lực là cả một phong trào chứ không phải chỉ là một khoảnh khắc nhất thời. Thành công đòi hỏi phải có kế hoạch chiến lược, tổ chức kỷ luật và sự kiên trì trong một chặng đường dài. Có một điều rõ ràng là phần lớn thế hệ Gen Z đã quá mệt mỏi với việc phải ngồi ngoài lề nhìn hệ thống chính trị phản bội họ. Và điều đáng chú ý là nhiều phong trào của Gen Z đang tạo ra những cuộc cải tổ lớn ngay trong giai đoạn suy thoái dân chủ toàn cầu — thời điểm mà các chính phủ thường có xu hướng nắm giữ lợi thế trước các phong trào quần chúng.30 Dù vậy, việc các nhà biểu tình trẻ tuổi có thể phát huy và duy trì những nhân tố cốt lõi làm nên một phong trào phi bạo lực thành công hay không thì chỉ thời gian mới có câu trả lời.
Nhìn về tương lai, một câu hỏi then chốt là liệu Gen Z có thể chuyển hóa động lực từ các cuộc biểu tình thành nền chính trị thể chế chính thống hay không. Ít nhất là trong các hệ thống dân chủ, chính trị bầu cử là cầu nối tối quan trọng để các phong trào dân chủ biến đòn bẩy ngắn hạn (đạt được từ các hoạt động mang tính phá vỡ cấu trúc cũ) thành những cải cách chính trị bền vững theo thời gian. Tuy nhiên, nhiều nhà hoạt động tỏ ra hoài nghi về các đảng phái và toàn bộ hệ thống chính trị. Điều này hoàn toàn có thể cảm thông — giới trẻ trên khắp thế giới đã vỡ mộng trước các đảng phái lâu đời và các thể chế chính trị khác, những nơi tỏ ra tha hóa đến mức không thể cứu vãn và cố tình gạt bỏ họ ra khỏi quyền lực.
Về phương diện này, các chính trị gia và các đảng phái chính trị đóng một vai trò quan trọng trong việc khai thác nguồn năng lượng của Gen Z cho những mục đích tốt đẹp. Các chính phủ hoặc các nhà lãnh đạo chính trị nào thực tâm gắn kết với giới trẻ và giành được sự ủng hộ của Gen Z sẽ gặt hái được những thành quả khổng lồ. Kho dự trữ quyền lực chính trị tiềm ẩn này của giới trẻ được minh chứng rõ nét qua chiến dịch tranh cử thị trưởng thành phố New York năm 2025 của nhà xã hội dân chủ Zohran Mamdani. Từ một ứng cử viên ít tên tuổi ban đầu, Mamdani đã đối thoại trực tiếp với người trẻ, mang đến một tầm nhìn đầy khát vọng về “một thành phố mà chúng ta có khả năng chi trả”, lên án đối thủ chính của mình là kẻ vô cùng tham nhũng, và kết nối với cử tri thông qua một chiến dịch truyền thông kỹ thuật số nhạy bén giúp ông khác biệt hoàn toàn với những ứng cử viên lớn tuổi xa rời thực tế. Vào ngày bầu cử, nỗ lực tiếp cận giới trẻ của Mamdani đã thành công rực rỡ khi những người trẻ đầy nhiệt huyết đã chung tay đưa ông đến chiến thắng.
Suy cho cùng, Gen Z có thể đang trải qua một cuộc thức tỉnh chính trị toàn cầu. Ngày nay, người trẻ tuổi đang tạo nên một nhóm nhân khẩu học rộng lớn và ngày càng phát triển — ước tính có khoảng 2,8 tỷ người trong độ tuổi từ 10 đến 29, chiếm khoảng một phần ba dân số toàn cầu. Nếu giới trẻ tiếp tục phát huy động lực của mình và dấn thân vào các hoạt động chính trị bền vững — đồng thời các chính phủ già cỗi nỗ lực đưa người trẻ vào guồng quay chung — năm 2025 có thể sẽ đánh dấu sự khởi đầu của một cuộc chuyển giao thế hệ sâu sắc trong các vấn đề quốc tế. Vì tương lai của nền dân chủ toàn cầu, sự tham gia mạnh mẽ hơn của giới trẻ là điều không thể chậm trễ thêm nữa.
GHI CHÚ
1. Roberto Stefan Foa et al., “Youth and Satisfaction with Democracy: Reversing the Democratic Disconnect?,” Cambridge: Centre for the Future of Democracy, October 2020; Gerardo Berthin, “Why Are Youth Dissatisfied with Democracy?” Freedom House, 14 September 2023,
2. Những khẳng định này dựa trên một nghiên cứu xuyên quốc gia gần đây về sự tham gia trực tiếp của giới trẻ trong 209 chiến dịch phi bạo lực quy mô lớn từ năm 1990–2020. Dữ liệu:
https://dataverse.harvard.edu/dataset.xhtml?persistentId=doi:10.7910/DVN/GIMI9U].
Để đọc bản phân tích chi tiết hơn, vui lòng tham khảo tài liệu của Chenoweth và đồng tác giả: Sự tham gia của Giới trẻ và cộng đồng LGBTQ+ trong Hoạt động Phi bạo lực. (Chenoweth et al., Youth and LGBTQ+ Participation in Nonviolent Action (Washington, D.C.: U.S. Agency for International Development,2023),
https://www.hks.harvard.edu/publications/youth-and-lgbtq-participation-nonviolent-action
[https://www.hks.harvard.edu/publications/youth-and-lgbtqparticipation-nonviolent-action].
3. Mark R. Beissinger, Amaney A. Jamal, and Kevin Mazur, “Explaining Divergent Revolutionary Coalitions,” Comparative Politics (2015).
4. Brit Anlar et al., “The Global Youth Participation Index Report2025,” Brussels: European Partnership for Democracy 2025.
5. Rudabeh Shahid, Nischal Dhungel, and Shakthi De Silva, “The Economic Roots of Nepal’s Uprising — And What It Means for the Region,” Atlantic Council, 19 September 2025,
https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/the-economic-roots-of-nepals-uprising-and-what-it-means-for-the-region/[https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/the-economic roots-of-nepals-uprising-and-what-it-means-for-the-region/?utm_source=chatgpt.com]
6. Paul Staniland, “Why South Asia’s Regimes Keep Falling,” Journal of Democracy, September2025, https://www.journalofdemocracy.org/online-exclusive/why-south-asias-regimes-keep-falling/ [https://www.journalofdemocracy.org/onlineexclusive/why-south-asias-regimes-keep-falling/].
7. Erica Chenoweth, “The Future of Nonviolent Resistance,” Journal of Democracy 31 (July 2020): 70.
8. Erica Chenoweth et al.,Youth and LGBTQ+ Participation in Nonviolent Action.
9. Sirianne Dahlum, “Students in the Streets: Education and Nonviolent Protest,” Comparative Political Studies52, no. 2 (2019): 277–309;Adam Bonica, “The Power of Student Protests in the Fight for Democracy: Why Trump and Authoritarians Worldwide Fear Campus Activism,” On Data and Democracy, Substack newsletter, 7 March 2025.
10. Jonathan Pinckney and Miranda Rivers, Precarity and Power: Reflections on Women and Youth in Nonviolent Action (Washington, D.C.: U.S.Institute of Peace,2021),
https://www.usip.org/publications/2021/09/precarity-and-power-reflections-women-and-youth-nonviolent-action [https://www.usip.org/publications/2021/09/precarity-and-power reflections-women-and-youth-nonviolent-action]; Cihan Erdal andJacqueline Kennelly, eds.,De Gruyter Handbook of Youth Activism(Berlin:Walter de Gruyter, 2026).
11. Chenoweth et al., Youth and LGBTQ+ Participation in Nonviolent Action; Dahlum, “Students in the Streets.”
12. Ragnhild Nordås and Christian Davenport, “Fight the Youth: Youth Bulges and State Repression,” American Journal of Political Science 57,no. 4 (2013): 926–40; Ayal Feinberg and Idean Salehyan, “Student Protest, Violent Interactions, and State epression,” Journal of Peace Research 62, no. 1(2025): 85–101.
13. Nicholas Bariyo, “The Power of Gen Z Protesters Meets Lethal Force in Tanzania,” Wall Street Journal , 9 November 2025, https://www.wsj.com/world/africa/the-power-of-gen-z-protesters-meets-lethal-force-in-tanzania-f298adfb [https://www.wsj.com/world/africa/thepower-of-gen-z-protesters-meets-lethal-force-in-tanzania-f298adf b].
14. Chenoweth et al., Youth and LGBTQ+ Participation in Nonviolent Action.
15. Stephan Haggard, Backsliding: Democratic Regress in the Contemporary World (Cambridge: Cambridge University Press, 2021);Matthew Cebul, Nonviolent Action Against Democratic Erosion: The United States in Comparative Perspective (Cambridge: Harvard University, Ash Center for Democratic Governance and Innovation,2025),
https://ash.harvard.edu/resources/nonviolent-action-against-democratic-erosion-the-united-states-in-comparative-perspective/[https://ash.harvard.edu/resources/nonviolent-action-against-democratic erosion-the-united-states-in-comparative-perspective/].
16. Markus Bayer, Felix S. Bethke, and Daniel Lambach, “The Democratic Dividend of Nonviolent Resistance,” Journal of Peace Research 53,no. 6 (2016): 758–71; Daniel Lambach et al., Nonviolent Resistance and Democratic Consolidation (New York: Palgrave Macmillan, 2020); Luke Abbs, The Impact of Nonviolent Resistance on the Peaceful Transformation of Civil War (Washington, D.C.: International Center on Nonviolent Conflict,2021).
17. Erica Chenoweth and Maria J. Stephan, Why Civil Resistance Works: The Strategic Logic of Nonviolent Conflict (New York: Columbia University Press, 2011); Yonatan Lupu and Geoffrey P. R. Wallace, “Violence, Nonviolence, and the Effects of International Human Rights Law,” American Journal of Political Science 63, no. 2 (2019): 411–26. Pearce Edwards and DanielArnon, “Violence on Many Sides: Framing Effects on Protest and Support for Repression,” British Journal of Political Science 51, no. 2 (2021): 488–506;Sirianne Dahlum, Jonathan Pinckney, and Tore Wig, “Moral Logics of Support for Nonviolent Resistance: Evidence from a Cross-National Survey Experiment,” Comparative Political Studies 56, no. 3 (2023): 326–62.
18. Firdaous Naim, “Morocco’s Youth Say Enough to Broken System, Plan Nationwide Protest September 27,” Morocco World News ,
19. Hannah Beech, “How a Gen Z Revolution Spiraled Out of Control,” 8 October 2025, New YorkTimes ,
https://www.nytimes.com/2025/10/08/world/asia/nepal-gen-z-revolution.html [https://www.nytimes.com/2025/10/08/world/asia/nepalgen-z-revolution.html].
20. Chenoweth et al., Youth and LGBTQ+ Participation in Nonviolent Action.
21. Zeynep Tufekci, Twitter and Tear Gas: The Power and Fragility of Networked Protest (New Haven and London: Yale University Press,2017); Edmund W. Cheng and Samson Yuen, The Making of Leaderful Mobilization (Cambridge University Press, 2025). Sooyeon Kang, The Politics of Leaderless Movements , unpubl. ms., Loyola University Chicago, 2025).
22. Kang, The Politics of Leaderless Movements.
23. Dan Collyns, “‘We’ll March as Many Times as Necessary’: Peru’s Youth Protesters Defy State of Emergency,” Guardian , 25 October2025,
https://www.theguardian.com/world/2025/oct/25/peru-youth-protesters-state-of-emergency-gen-z
[https://www.theguardian.com/world/2025/oct/25/peru-youthprotesters-state-of-emergency-gen-z].
24. For 2024 polling data on support for military rule in Madagascar, see Afrobarometer (2025).
25. Mark R. Beissinger, “The Semblance of Democratic Revolution: Coalitions in Ukraine’s Orange Revolution,” American Political Science Review 107, no. 3 (2013): 574–92.
26. Tulsi Rauniyar, “The Inside Story of How Gen Z Toppled Nepal’s Leader and Chose a New One on Discord,” Wired , 4 November2025, https://www.wired.com/story/nepal-discord-gen-z-protests-vote-prime-minister-election/ [https://www.wired.com/story/nepal-discordgen-z-protests-vote-prime-minister-election/].
27. Jonathan Pinckney, From Dissent to Democracy: The Promise and Peril of Civil Resistance Transitions (Oxford University Press, 2020).
28. Sirianne Dahlum, “Joining Forces: Social Coalitions and Democratic Revolutions,” Journal of Peace Research 60 (January 2023): 42–57.
29. Pinckney, From Dissent to Democracy ; Dahlum, “JoiningForces.”
30. Chenoweth, “The Future of Nonviolent Resistance.”
© Học Viện Công Dân October 2026
Nguồn: https://www.journalofdemocracy.org/articles/why-gen-z-is-rising/
