Nhân loại đã tin tưởng rằng nền kinh tế điện tử có thể giải thoát con người khỏi những ràng buộc công nghệ ngày xưa như hầm mõ, kim khí, nhà máy, đất đai. Người ta nghĩ rằng tương lai sẽ lơ lửng đâu đó trong “đám mây” giữa các thuật toán và màn ảnh.
Rồi thì AI xuất hiện.
Và trớ trêu thay, công nghệ siêu hiện đại này giờ đây lại đang kéo chúng ta quay về với những thực tế căn bản nhất của một nền kinh tế: đồng, bê tông, điện năng, mạng lưới hạ tầng vật lý… và thậm chí cả nước.
Sự tương phản ấy thật đáng kinh ngạc. Vào thế kỷ 19, tiến bộ công nghiệp bị giới hạn bởi than đá, thép và đường sắt.
Đến thế kỷ 21, tiến bộ điện tử lại bị giới hạn bởi điện năng, kim loại và các mạng lưới hạ tầng vật lý. Như thể tương lai rốt cuộc vẫn cần đến những nền móng vật chất căn bản thời xưa.
Người ta nói rất nhiều về những thành công gần như kỳ diệu của AI. Nhưng ít ai nhắc đến tất cả những vật liệu cụ thể cần thiết cho sự hiện hữu của AI. Bạn có biết rằng, đằng sau mỗi cuộc trò chuyện với Claude hay ChatGPT là những trung tâm dữ liệu đồ sộ, tiêu thụ một lượng năng lượng và vật liệu khổng lồ.
Và khác với phần mềm, các cơ sở hạ tầng này tiến triển theo tốc độ của các công trường xây dựng.
Có thể nói đây là chi tiết phản trực giác nhất của toàn bộ cuộc cách mạng AI. Trong khi giá trị của các công ty AI có thể vut tăng hàng trăm tỷ đô la trên thị trường chứng khoán qua đêm, thì thế giới thực lại phải gồng mình theo kịp bằng máy xúc, đường dây điện, mỏ khoáng, máy biến áp và những khối bê tông đổ xuống không ngừng. Và cuối cùng, tất cả điều đó đều tác động rất cụ thể đến đời sống hằng ngày của con người.
Đồng, bê tông, nước…
Hãy lấy đồng làm ví dụ. Khó mà liên tưởng AI với thứ kim loại màu nâu cũ kỹ đã được sử dụng hàng ngàn năm nay. Tuy nhiên, AI càng tiến bộ, nhu cầu đồng càng tăng trưởng để chế tạo dây cáp, thiết bị điện, hệ thống làm mát và cơ sở hạ tầng năng lượng cần thiết cho các trung tâm dữ liệu.
Vấn đề là đồng không thể được khai thác theo tốc độ của Thung lũng Silicon. Mở một khu mỏ thường mất hơn 10 năm. Trong thời gian đó, áp lực lên giá cả ngày càng tăng. Và khi giá của đồng trở nên đắt đỏ hơn, nó ảnh hưởng đến nhiều lãnh vực khác: từ việc sửa chữa nhà cửa, đồ gia dụng, xe điện, máy bơm nhiệt… cho đến cả chiếc máy pha cà phê trong nhà bạn.
Lý luận tương tự cũng áp dụng với bê tông.
“Đám mây” mà chúng ta liên tục nhắc đến thực chất là vô số nhà kho công nghiệp khổng lồ chứa đầy servers hoạt động và tỏa nhiệt ngày đêm. Những tòa nhà này đòi hỏi lượng lớn bê tông, thép và cơ sở hạ tầng vật lý.
AI càng phát triển, sự cạnh tranh một số vật liệu xây dựng càng có nguy cơ gia tăng.
Và điều đó rốt cuộc có thể ảnh hưởng đến những việc rất bình thường như sửa sang lại nhà bếp, nới rộng một ngôi nhà hay xây dựng một tòa nhà chung cư.
Ngay cả nước cũng đột nhiên trở thành một vấn đề công nghệ. Các trung tâm dữ liệu sử dụng lượng nước khổng lồ để làm mát thiết bị. Một số khu vực ở Mỹ đã có những căng thẳng địa phương liên quan đến việc sử dụng tài nguyên nước. Một lần nữa, tương lai điện từ ít giống một vũ trụ ảo, nó giống một ngành công nghiệp nặng tiêu tốn tài nguyên nhiều hơn.
Có lẽ đây chính là “điểm mù” lớn nhất hiện nay của cuộc cách mạng AI. Chúng ta liên tục tranh luận về những công việc mà AI có thể thay thế con người trong tương lai. Nhưng lại ít tranh luận về việc nó cũng có thể âm thầm làm thay đổi giá thành của những thứ rất bình thường: điện, vật liệu xây dựng, chi phí sửa chữa nhà cửa, một số hàng tiêu dùng hoặc cơ sở hạ tầng công cộng.
Vậy thì AI, thứ công nghệ được cho là sẽ đưa chúng ta vào một nền kinh tế phi vật thể, rốt cuộc lại nhắc nhở chúng ta về một sự thật rất xưa cũ: ngay cả tương lai vẫn dựa trên kim loại, bê tông và dây điện.
Võ Như Mai chuyển ngữ
Nguồn:
L’IA ne peut pas avancer plus vite que les chantiers
(Jean-François Ouellet -Professeur d’entrepreneuriat et d’innovation à HEC Montréal, Lapresse 28 mai 2026)
Ghi chú của Ban Biên tập
Trong nhiều năm qua, chúng ta thường hình dung trí tuệ nhân tạo (AI) như một cuộc cách mạng hoàn toàn thuộc về thế giới số—nơi các thuật toán, dữ liệu và điện toán đám mây sẽ dần thay thế những giới hạn vật chất của nền kinh tế truyền thống. Tuy nhiên, bài viết này nhắc nhở chúng ta về một thực tế quan trọng: ngay cả những công nghệ tiên tiến nhất cũng vẫn phụ thuộc vào những nền tảng rất căn bản của đời sống kinh tế và xã hội.
Đằng sau mỗi ứng dụng AI là các trung tâm dữ liệu khổng lồ, hệ thống điện năng ổn định, mạng lưới truyền tải hiện đại, nguồn nước làm mát, cùng vô số vật liệu như đồng, thép và bê tông. Nói cách khác, tương lai số không thể tách rời khỏi hạ tầng vật chất của hiện tại.
Nhận thức này đặc biệt có ý nghĩa đối với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Trong khi chúng ta thảo luận nhiều về việc ứng dụng AI trong giáo dục, kinh doanh hay quản trị, chúng ta cũng cần quan tâm đến những câu hỏi lớn hơn: Làm thế nào để bảo đảm nguồn năng lượng cho tăng trưởng? Làm thế nào để phát triển hạ tầng số một cách bền vững? Làm thế nào để cân bằng giữa đổi mới công nghệ, bảo vệ môi trường và nhu cầu phát triển kinh tế?
Lịch sử cho thấy những quốc gia thành công trong các cuộc cách mạng công nghệ không chỉ là những quốc gia sở hữu công nghệ tiên tiến, mà còn là những quốc gia xây dựng được các thể chế hiệu quả, đầu tư dài hạn vào giáo dục, hạ tầng và nguồn nhân lực. Công nghệ có thể thay đổi rất nhanh, nhưng việc xây dựng năng lực quốc gia luôn là một quá trình đòi hỏi tầm nhìn, sự kiên trì và trách nhiệm của nhiều thế hệ.
Bài viết này cũng gợi mở một bài học quan trọng về tư duy công dân trong thế kỷ 21. Khi đánh giá một công nghệ mới, chúng ta không chỉ nên quan tâm đến những lợi ích trước mắt, mà còn cần hiểu các tác động sâu rộng của nó đối với kinh tế, xã hội, môi trường và chất lượng cuộc sống của cộng đồng. Một xã hội phát triển bền vững là một xã hội biết đặt các tiến bộ công nghệ trong bối cảnh rộng lớn hơn của lợi ích công cộng.
HVCD giới thiệu bài viết này như một lời mời gọi độc giả cùng suy ngẫm về mối liên hệ giữa công nghệ, phát triển kinh tế và trách nhiệm công dân. Bởi suy cho cùng, tương lai không chỉ được xây dựng bằng những ý tưởng đột phá, mà còn bằng những nền móng vững chắc của tri thức, hạ tầng, thể chế và tinh thần trách nhiệm đối với cộng đồng.